Wat zijn de 9 criteria voor schijnzelfstandigheid?
Schijnzelfstandigheid wordt beoordeeld aan de hand van negen criteria die de Belastingdienst en rechters gebruiken om te bepalen of iemand feitelijk als werknemer functioneert, ondanks een zzp-constructie. Deze criteria zijn gebaseerd op het Deliveroo-arrest en de huidige arbeidsmarktregelgeving. In dit artikel lees je wat die criteria precies inhouden, hoe de toetsing werkt en wat je als zelfstandige kunt doen om je positie te beschermen.
Wat is schijnzelfstandigheid en waarom is het zo’n groot thema voor zzp’ers?
Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand op papier als zelfstandige werkt, maar in de praktijk functioneert als werknemer. De Belastingdienst en wetgevers maken dit onderscheid omdat het gevolgen heeft voor belastingen, sociale premies en arbeidsrechten. Voor zzp’ers is dit thema actueel omdat de handhaving per 2025 flink is aangescherpt.
Het probleem speelt al jaren in Nederland. Opdrachtgevers en zelfstandigen kozen bewust voor een zzp-constructie om kosten te besparen, terwijl de feitelijke werkrelatie nauwelijks verschilde van een dienstverband. De overheid wil dit aanpakken omdat het ten koste gaat van eerlijke concurrentie en de sociale zekerheid.
Voor zzp’ers zonder fysiek werk, zoals consultants, IT’ers en marketeers, is het risico op schijnzelfstandigheid extra relevant. Zij werken vaak langdurig voor één opdrachtgever, voeren werk uit dat ook door vaste medewerkers wordt gedaan en hebben beperkte vrijheid in hoe ze hun opdracht invullen. Dat zijn precies de situaties die de Belastingdienst onder de loep neemt.
Wat zijn de 9 officiële criteria voor schijnzelfstandigheid?
De negen criteria voor schijnzelfstandigheid komen voort uit het Deliveroo-arrest van de Hoge Raad (2023) en worden ook toegepast binnen de Wet toelating terbeschikkingstelling van arbeidskrachten (WTTA). Geen enkel criterium is op zichzelf doorslaggevend. De rechter en de Belastingdienst wegen ze in samenhang.
- Aard en duur van de werkzaamheden: Zijn de werkzaamheden structureel en langdurig van aard, of gaat het om een afgebakend project? Hoe langer en regelmatiger het werk, hoe meer het lijkt op een dienstverband.
- Wijze van loonbetaling: Wordt er een vast bedrag per periode betaald, vergelijkbaar met een salaris? Een vaste maandelijkse vergoeding wijst eerder op werknemerschap dan een tarief per project of per uur.
- Integratie in de organisatie: Maakt de zzp’er deel uit van het vaste team, neemt hij deel aan vergaderingen, heeft hij een bedrijfse-mailadres of bedrijfskleding? Hoe meer integratie, hoe groter het risico.
- Gezagsverhouding: Geeft de opdrachtgever instructies over hoe het werk moet worden uitgevoerd? Als de opdrachtgever bepaalt wanneer, waar en hoe er gewerkt wordt, duidt dat op een gezagsverhouding.
- Exclusiviteit: Werkt de zzp’er uitsluitend of vrijwel uitsluitend voor één opdrachtgever? Exclusiviteit is een belangrijk signaal dat de zelfstandigheid beperkt is.
- Ondernemersrisico: Loopt de zelfstandige financieel risico, bijvoorbeeld door eigen investeringen, aansprakelijkheid of het mislopen van opdrachten? Geen ondernemersrisico wijst op werknemerschap.
- Vervanging: Kan de zzp’er zich laten vervangen door iemand anders? Als vervanging niet mogelijk is of altijd goedkeuring vereist, lijkt de relatie op een dienstverband.
- Werktijden en werkplek: Zijn de werktijden en werkplek vrij te kiezen, of schrijft de opdrachtgever dit voor? Vrijheid hierin past bij zelfstandigheid; vaste tijden en locaties passen bij werknemerschap.
- Economische zelfstandigheid: Heeft de zzp’er meerdere opdrachtgevers, een eigen klantenbestand en een herkenbare marktpositie? Economische afhankelijkheid van één partij vergroot het risico op schijnzelfstandigheid.
Hoe beoordeelt de Belastingdienst of jij als zzp’er schijnzelfstandig bent?
De Belastingdienst kijkt niet naar wat er op papier staat, maar naar hoe de arbeidsrelatie in de praktijk werkt. Een onderzoek kan worden gestart op basis van een boekenonderzoek bij de opdrachtgever, een melding of een steekproef. De inspecteur weegt de negen criteria in onderlinge samenhang en kijkt naar de totale situatie.
Modelovereenkomsten speelden lange tijd een centrale rol. Een goedgekeurde modelovereenkomst van de Belastingdienst gaf zekerheid, mits de werkzaamheden ook daadwerkelijk conform die overeenkomst werden uitgevoerd. In de praktijk bleek dit echter lastig te handhaven. Veel opdrachtgevers hadden een goedgekeurde overeenkomst, maar de feitelijke werkrelatie week er sterk van af.
De zelfstandigentoets voor jouw arbeidsrelatie is een hulpmiddel dat opdrachtgevers en zelfstandigen kunnen gebruiken om te toetsen of een arbeidsrelatie als dienstverband of als zelfstandige arbeid wordt beschouwd. De uitkomst is indicatief en biedt geen garantie. De Belastingdienst kan altijd zelf een oordeel vormen op basis van de werkelijke situatie.
Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor jou als freelancer?
Als de Belastingdienst vaststelt dat er sprake is van schijnzelfstandigheid, kunnen de gevolgen fors zijn. De opdrachtgever kan worden verplicht alsnog loonbelasting en sociale premies te betalen. Voor jou als zelfstandige betekent dit mogelijk verlies van fiscale voordelen, waaronder de zelfstandigenaftrek en de MKB-winstvrijstelling.
Naheffingen kunnen met terugwerkende kracht worden opgelegd. Dat kan financieel zwaar uitvallen, zeker als het om meerdere jaren gaat. Boetes zijn ook mogelijk, afhankelijk van de mate van verwijtbaarheid.
Een minder zichtbaar gevolg raakt je inkomensbescherming. Als jij achteraf als werknemer wordt aangemerkt, vervalt je recht op zelfstandigenaftrek en andere ondernemersfaciliteiten. Tegelijk heb je als schijnzelfstandige waarschijnlijk geen AOV afgesloten, omdat je dacht dat je als ondernemer werkte. Dat maakt je financiële kwetsbaarheid bij ziekte of arbeidsongeschiktheid extra groot. Een goede AOV is dan ook een belangrijk vangnet, ongeacht hoe de discussie over jouw arbeidsrelatie afloopt.
Hoe bescherm je jezelf als zzp’er tegen het risico van schijnzelfstandigheid?
De beste bescherming is een arbeidsrelatie die in de praktijk overeenkomt met zelfstandig ondernemerschap. Dat begint met bewuste keuzes over hoe je werkt, voor wie je werkt en hoe je dat vastlegt. Documentatie en spreiding zijn daarbij de sleutelwoorden.
- Werk bij voorkeur voor meerdere opdrachtgevers tegelijk of na elkaar, zodat de economische afhankelijkheid van één partij wordt beperkt.
- Gebruik een goedgekeurde modelovereenkomst en zorg dat de werkwijze in de praktijk ook echt overeenkomt met wat erin staat.
- Leg vast dat je je eigen werktijden en werkwijze bepaalt, dat je je kunt laten vervangen en dat je je eigen materialen of tools gebruikt.
- Zorg voor zichtbaar ondernemersrisico: investeer in je eigen bedrijf, neem aansprakelijkheidsrisico’s en presenteer jezelf als zelfstandige in de markt.
- Bouw een financiële buffer op voor periodes zonder opdracht of bij ziekte. Overweeg daarbij een AOV die aansluit bij jouw situatie als zelfstandige. Bij SharePeople is de wachttijd standaard twee maanden, waarna de uitbetaling ingaat in de derde maand. Een buffer voor die eerste periode is dus verstandig.
Wat verandert er voor zzp’ers door de nieuwe handhavingsregels vanaf 2025?
Per 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst actief op schijnzelfstandigheid, na jaren van gedoogbeleid. Dit betekent dat lopende opdrachten nu concreet worden getoetst en dat zowel opdrachtgevers als zelfstandigen risico lopen als de arbeidsrelatie niet klopt. Het moratorium op handhaving is voorbij.
Voor zzp’ers betekent dit dat je nu actie moet ondernemen als je twijfelt over jouw situatie. Beoordeel je huidige opdrachten aan de hand van de negen criteria. Spreek met je opdrachtgever over hoe de samenwerking is ingericht en of aanpassingen nodig zijn.
Opdrachtgevers zijn inmiddels ook actiever bezig met het beoordelen van hun zzp-inhuur. Sommige organisaties schakelen over op vaste contracten of tijdelijke dienstverbanden om risico’s te vermijden. Als jouw opdrachtgever dit overweegt, is het goed om te weten wat jouw alternatieven zijn en hoe je jouw inkomen beschermt als opdrachten wegvallen of veranderen.
Schijnzelfstandigheid is geen abstract risico meer. De regels zijn duidelijk, de handhaving is actief en de gevolgen kunnen groot zijn. Zorg dat jouw arbeidsrelaties kloppen, dat je jouw zelfstandigheid kunt aantonen en dat je financieel niet kwetsbaar bent als het misgaat. Een AOV via SharePeople biedt dekking van €1.000 tot €3.000 netto per maand en helpt je inkomen te beschermen, ook in onzekere tijden.
Goed om te weten
Deze informatie is algemeen en bedoeld om inzicht te geven. Wat in jouw situatie passend is, hangt af van persoonlijke omstandigheden. Dit is geen persoonlijk financieel advies.
Gerelateerde artikelen
- Waarom hebben kenniswerkers meer risico op mentale gezondheidsproblemen?
- Wat zijn de meest voorkomende oorzaken van arbeidsongeschiktheid bij ondernemers?
- 5 stappen om je AOV verzekering slim samen te stellen
- 10 redenen waarom ZZP’ers een AOV verzekering nodig hebben
- Wat is het verschil tussen tijdelijke en permanente arbeidsongeschiktheid?
