15.000 ondernemers
Hoe werkt de handhaving van schijnzelfstandigheid in 2026?
Schijnzelfstandigheid staat in 2026 volop in de schijnwerpers. De Belastingdienst handhaaft actief sinds het opheffen van het handhavingsmoratorium, en steeds meer zzp’ers en opdrachtgevers merken de gevolgen. Dit artikel beantwoordt de meest gestelde vragen: wat is schijnzelfstandigheid, hoe verloopt de handhaving, wat zijn de risico’s en wat kun je doen om je positie als zelfstandige te onderbouwen?
Wat is schijnzelfstandigheid en wanneer krijg je er als zzp’er mee te maken?
Van schijnzelfstandigheid is sprake wanneer een zzp-relatie in de praktijk de kenmerken heeft van een regulier dienstverband, ook al staat er op papier een opdrachtovereenkomst. De Belastingdienst kijkt dan of er feitelijk sprake is van een gezagsverhouding, persoonlijke arbeid en loon. Zijn die drie elementen aanwezig, dan kan de fiscus de samenwerking aanmerken als een arbeidsovereenkomst.
De drie criteria die de Belastingdienst hanteert, zijn:
- Gezagsverhouding: geeft de opdrachtgever instructies over hoe, waar en wanneer het werk wordt uitgevoerd?
- Persoonlijke arbeid: moet jij het werk zelf uitvoeren, zonder de mogelijkheid om iemand anders in te sturen?
- Loon: ontvang je een periodieke vergoeding voor je werkzaamheden?
Sectoren die extra in het vizier liggen, zijn onder andere de zorg, het onderwijs, de bouw en de IT. Maar ook kenniswerkers zoals consultants, coaches en marketeers kunnen te maken krijgen met een beoordeling, zeker als zij langdurig voor één opdrachtgever werken.
Hoe werkt de handhaving van schijnzelfstandigheid door de Belastingdienst in 2026?
Sinds 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst actief op schijnzelfstandigheid, na jaren van een handhavingsmoratorium. In 2026 is die handhaving verder aangescherpt. Controles vinden risicogestuurd plaats: de fiscus richt zich op sectoren en situaties waar de kans op schijnzelfstandigheid het grootst is.
Triggers die een onderzoek kunnen uitlokken, zijn onder andere:
- Langdurige samenwerking met één opdrachtgever
- Een laag uurtarief dat vergelijkbaar is met het minimumloon
- Werken onder directe aansturing van de opdrachtgever
- Geen zichtbaar ondernemerschap buiten de opdracht om
Het verschil met de periode vóór het opheffen van het moratorium is groot. Eerder werden overtredingen weliswaar gesignaleerd, maar niet actief gecorrigeerd. Nu kan de Belastingdienst een boekenonderzoek instellen, naheffingen opleggen en boetes uitdelen. Modelovereenkomsten die door de Belastingdienst zijn goedgekeurd, bieden enige bescherming, maar alleen als de feitelijke samenwerking ook echt overeenkomt met wat er op papier staat.
Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor zzp’ers en opdrachtgevers?
De financiële en juridische gevolgen van schijnzelfstandigheid kunnen fors zijn, voor zowel de zzp’er als de opdrachtgever. Het grootste risico ligt bij de opdrachtgever: die kan worden aangeslagen voor naheffingen loonheffing over de periode dat de samenwerking als dienstverband wordt aangemerkt. Daarbij kunnen boetes worden opgelegd.
Voor de zzp’er zijn de gevolgen anders, maar zeker niet minder ingrijpend:
- Verlies van de zelfstandigenaftrek en andere fiscale voordelen
- Een correctieverplichting voor eerder ingediende aangiften
- Mogelijke herclassificatie als werknemer, met gevolgen voor de arbeidsrechtelijke positie
De asymmetrie in risico is opvallend. Opdrachtgevers dragen het financiële risico van naheffingen, terwijl zzp’ers vooral te maken krijgen met het verlies van fiscale voordelen en onzekerheid over hun status. Toch kan ook voor de zzp’er de situatie oncomfortabel worden, zeker als de herclassificatie leidt tot discussies over arbeidsrechtelijke aanspraken.
Hoe kun je als zelfstandige aantonen dat je géén schijnzelfstandige bent?
Je zelfstandigheid aantonen draait niet alleen om het hebben van de juiste contracten, maar vooral om hoe je in de praktijk werkt. De feitelijke werkwijze weegt zwaarder dan de contractvorm. Zorg er daarom voor dat je ondernemerschap zichtbaar is, ook buiten je huidige opdracht.
Praktische stappen om je positie te onderbouwen:
- Werk voor meerdere opdrachtgevers, of toon aan dat je actief acquisitie doet
- Gebruik een door de Belastingdienst goedgekeurde modelovereenkomst, maar zorg dat de samenwerking daar ook naar handelt
- Leg vast dat je je eigen werktijden bepaalt en niet verplicht bent aanwezig te zijn op een vaste locatie
- Bouw een dossier op: offertes, facturen, correspondentie en bewijs van ondernemerschap, zoals een eigen website of inschrijving bij de KvK
- Zorg dat je de mogelijkheid hebt om werk te weigeren of door een ander te laten uitvoeren
Het gaat er uiteindelijk om dat de realiteit overeenkomt met de papieren werkelijkheid. Een zelfstandigentoets om schijnzelfstandigheid te voorkomen kan helpen inzichtelijk te maken of jouw werkwijze voldoet, want een goedgekeurde modelovereenkomst die in de lade blijft liggen terwijl je dagelijks instructies krijgt van je opdrachtgever, biedt geen bescherming.
Wat betekent de handhaving van schijnzelfstandigheid voor je financiële zekerheid als zzp’er?
De discussie rondom schijnzelfstandigheid maakt een bredere kwetsbaarheid zichtbaar: als zzp’er heb je geen automatisch vangnet. Bij herclassificatie als werknemer vervallen je fiscale voordelen, maar de sociale bescherming die bij een dienstverband hoort, volgt niet vanzelfsprekend. En als je ziek wordt, sta je als zelfstandige sowieso zonder inkomen.
Dat laatste is een punt dat veel zzp’ers onderschatten. Juist in een periode van onzekerheid over je status is het ontbreken van een arbeidsongeschiktheidsverzekering een groot risico. Er is geen WIA, geen WW en geen loondoorbetaling bij ziekte. Als je uitvalt, stopt het inkomen direct.
SharePeople biedt een oplossing die specifiek is ontwikkeld voor zelfstandigen: een combinatie van crowdsurance en een groepsverzekering. Gedurende de eerste twee ziektejaren bestaat het inkomen volledig uit donaties van gezonde ondernemers in de community. Daarna kan dit worden aangevuld met een groepsverzekering. De dekking loopt van €1.000 tot €3.000 netto per maand, met een wachttijd van twee maanden. De daadwerkelijke uitbetaling vindt plaats in de derde maand.
Zeker nu de handhaving van schijnzelfstandigheid de onzekerheid voor zzp’ers vergroot, is het verstandig om na te denken over wat er gebeurt als je tijdelijk niet kunt werken. Overweeg welke dekking past bij jouw situatie en wat een reële wachttijd voor jou is, gegeven je financiële reserves.
De handhaving van schijnzelfstandigheid vraagt om actie: zorg dat je werkwijze klopt, bouw je dossier op en regel je financiële zekerheid. Zo sta je sterker, wat er ook gebeurt.
Goed om te weten
Deze informatie is algemeen en bedoeld om inzicht te geven. Wat in jouw situatie passend is, hangt af van persoonlijke omstandigheden. Dit is geen persoonlijk financieel advies.
