Hoe bescherm je jezelf als zzp’er tegen schijnzelfstandigheid?

Als zzp’er bescherm je jezelf tegen schijnzelfstandigheid door je zelfstandigheid actief en aantoonbaar te maken. Dat betekent: werken voor meerdere opdrachtgevers, duidelijke afspraken vastleggen en zorgen dat je opdrachten er niet uitzien als een verborgen dienstverband. Schijnzelfstandigheid is een serieus risico dat zowel financiële als juridische gevolgen kan hebben. De vragen hieronder helpen je om je eigen situatie te beoordelen en je te beschermen.

Wat is schijnzelfstandigheid en waarom is het een risico voor zzp’ers?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer een zzp-opdracht in de praktijk zoveel lijkt op een dienstverband dat de Belastingdienst of een rechter die ook als zodanig kwalificeert. Je werkt dan formeel als zelfstandige, maar feitelijk functioneer je als werknemer. Dat is niet alleen een definitiekwestie; het brengt concrete risico’s mee voor zowel jou als je opdrachtgever.

De kern van het probleem zit in de vraag: wie heeft de zeggenschap? Bij een echte zelfstandige bepaal jij hoe, wanneer en waarmee je het werk uitvoert. Bij schijnzelfstandigheid doet de opdrachtgever dat in de praktijk, ook al staat er iets anders in het contract.

Voor opdrachtgevers betekent een kwalificatie als dienstverband dat zij alsnog loonbelasting en sociale premies moeten afdragen. Voor jou als zzp’er kan het betekenen dat je fiscale voordelen worden teruggedraaid en dat je reputatie als zelfstandige schade oploopt.

Hoe weet je of jouw opdrachtrelatie het risico loopt op schijnzelfstandigheid?

Er zijn concrete signalen die aangeven of een samenwerking als schijnzelfstandigheid kan worden aangemerkt. De belangrijkste zijn: een sterke gezagsverhouding, exclusiviteit, persoonlijke arbeidsplicht en weinig zichtbaar ondernemerschap. Hoe meer van deze kenmerken aanwezig zijn, hoe groter het risico.

Loop de volgende vragen langs om je eigen situatie te toetsen:

• Gezagsverhouding: Geeft de opdrachtgever directe instructies over hoe je je werk uitvoert? Moet je je houden aan hun werktijden, aanwezig zijn op een vaste locatie of rapporteren aan een leidinggevende?
• Exclusiviteit: Werk je al langere tijd uitsluitend voor één opdrachtgever, zonder andere klanten?
• Persoonlijke arbeidsplicht: Ben je verplicht het werk zelf te doen en mag je geen vervanger inschakelen?
• Ondernemerschap: Draag je zelf ondernemersrisico? Heb je eigen klanten, een eigen website, een eigen tarief en eigen bedrijfsmiddelen?

Geen enkel criterium is op zichzelf doorslaggevend. Het gaat om het totaalplaatje. Als meerdere punten op jou van toepassing zijn, is het verstandig om je situatie kritisch te bekijken met behulp van een zelfstandigentoets om schijnzelfstandigheid te voorkomen.

Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor een zzp’er?

Als een opdracht als dienstverband wordt gekwalificeerd, kan dat forse financiële gevolgen hebben. Denk aan naheffingen loonbelasting, het verlies van zelfstandigenaftrek en de terugvordering van toeslagen die je als zelfstandige hebt ontvangen. De gevolgen kunnen jaren terug in de tijd gaan.

Concreet kan het betekenen dat je een aanzienlijk bedrag moet terugbetalen aan de Belastingdienst. De zelfstandigenaftrek en mkb-winstvrijstelling vervallen als je inkomen als loon wordt aangemerkt. Toeslagen zoals huurtoeslag of zorgtoeslag die je op basis van je inkomen als zzp’er ontving, kunnen worden teruggevorderd.

Daarnaast heeft schijnzelfstandigheid impact op lopende opdrachten. Een opdrachtgever die het risico wil beperken, kan besluiten de samenwerking te beëindigen of de constructie aan te passen. Dat kan je inkomen plotseling onder druk zetten. Ook reputatieschade is een reëel risico, zeker in sectoren waar opdrachtgevers onderling goed verbonden zijn.

Welke stappen kun je nemen om schijnzelfstandigheid te voorkomen?

Je kunt schijnzelfstandigheid voorkomen door je zelfstandigheid actief zichtbaar te maken en goed vast te leggen. Dat begint bij de juiste contractvorm, maar gaat verder dan papier alleen. Het gaat erom dat de praktijk ook echt overeenkomt met wat er op papier staat.

Praktische stappen die je kunt zetten:

• Werk met een goedgekeurde modelovereenkomst. De Belastingdienst heeft modelovereenkomsten gepubliceerd die je kunt gebruiken als basis. Let er wel op dat de praktijk ook klopt met wat erin staat.
• Spreid je opdrachtgevers. Werk je voor meerdere klanten tegelijk, dan is exclusiviteit minder snel aan de orde. Dat versterkt je positie als zelfstandige aanzienlijk.
• Maak je ondernemerschap zichtbaar. Een eigen website, eigen tarieven, eigen bedrijfsmiddelen en het dragen van financieel risico zijn sterke signalen van echte zelfstandigheid.
• Leg afspraken concreet vast. Beschrijf in het contract wat het resultaat is dat je levert, niet hoe je het moet uitvoeren. Vermijd formuleringen die lijken op een arbeidsovereenkomst.
• Behoud de vrijheid om werk uit te besteden. Als je een vervanger kunt inschakelen, is er minder snel sprake van persoonlijke arbeidsplicht.

Het loont ook om je situatie periodiek te toetsen, zeker als een opdracht lang duurt of intensiever wordt. Wat begint als een duidelijke zzp-opdracht, kan in de loop van de tijd kenmerken krijgen van een dienstverband.

Hoe zorg je als zzp’er voor financiële zekerheid als je toch uitvalt door ziekte?

Arbeidsongeschiktheid is een risico dat losstaat van schijnzelfstandigheid. Als zzp’er heb je geen werkgever die je loon doorbetaalt bij ziekte. Zonder goede bescherming kan een periode van uitval direct leiden tot inkomensverlies. Een arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV) is daarvoor de meest gangbare oplossing.

Er zijn verschillende vormen van bescherming beschikbaar. Een traditionele AOV biedt een maandelijkse uitkering als je door ziekte of een ongeluk niet kunt werken. De hoogte van de uitkering en de looptijd kun je zelf bepalen, afhankelijk van je persoonlijke situatie en wat je wilt afdekken.

Een andere aanpak is het crowdsurance-model, zoals SharePeople dat als collectief voor zzp’ers biedt. Hierbij doneren gezonde ondernemers maandelijks aan collega’s die tijdelijk niet kunnen werken door ziekte. Gedurende de eerste twee ziektejaren bestaat het inkomen volledig uit deze donaties. Daarna kan dit worden aangevuld met een groepsverzekering. Dit maakt de kosten lager dan bij een traditionele AOV, terwijl je toch gedekt bent.

Bij SharePeople geldt een wachttijd van twee maanden, wat betekent dat je de eerste twee maanden zelf overbrugt. De daadwerkelijke uitbetaling start in de derde maand. Het is verstandig om na te denken over hoeveel spaarbuffer je hebt om die periode op te vangen en op basis daarvan te bekijken welke dekking bij jou past. De dekkingsopties en werking van het model lopen van €1.000 tot €5.000 netto per maand.

Schijnzelfstandigheid en arbeidsongeschiktheid zijn twee afzonderlijke risico’s die beide om aandacht vragen. Door je zelfstandigheid goed te borgen én je inkomen te beschermen bij ziekte, sta je als ondernemer veel steviger. Wil je weten wat een AOV voor jou zou kosten? Bereken je AOV en ontdek welke dekking bij jouw situatie past.

Goed om te weten
Deze informatie is algemeen en bedoeld om inzicht te geven. Wat in jouw situatie passend is, hangt af van persoonlijke omstandigheden. Dit is geen persoonlijk financieel advies.

Gerelateerde artikelen

• Wat zijn de langetermijnvoordelen van investeren in mentale gezondheid?
• Wat kun je doen bij acute stress als ondernemer?
• Welke factoren beïnvloeden de prijs van een AOV?
• Wat gebeurt er zonder arbeidsongeschiktheidsverzekering als zzp'er?
• Welke dekking biedt een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zzp?