± 14.000 ondernemers
Hoe voorkom je schijnzelfstandigheid als opdrachtgever?
Schijnzelfstandigheid voorkomen als opdrachtgever begint met begrijpen wanneer een zzp-relatie juridisch gezien toch als dienstverband wordt beschouwd. De Belastingdienst kijkt niet alleen naar wat er op papier staat, maar ook naar hoe de samenwerking er in de praktijk uitziet. Dit artikel beantwoordt de belangrijkste vragen over schijnzelfstandigheid, de risico’s, de toetsingscriteria en wat je nu concreet kunt doen.
Wat is schijnzelfstandigheid en wanneer is er sprake van?
Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand formeel als zzp’er of freelancer werkt, maar de feitelijke arbeidsrelatie zó veel lijkt op een dienstverband dat er juridisch gezien sprake is van een arbeidsovereenkomst. De papieren constructie doet er dan niet meer toe: de werkelijkheid telt.
De wet hanteert drie kernkenmerken voor een arbeidsovereenkomst: persoonlijke arbeid, loon en een gezagsverhouding. Als aan alle drie wordt voldaan, is er in de ogen van de Belastingdienst en de rechter sprake van een arbeidsovereenkomst, ongeacht hoe de samenwerking is omschreven.
- Persoonlijke arbeid: de opdrachtnemer voert het werk zelf uit en kan zich niet vrijelijk laten vervangen.
- Loon: er is een vaste vergoeding voor de geleverde arbeid.
- Gezagsverhouding: de opdrachtgever bepaalt hoe, wanneer en waar het werk wordt uitgevoerd.
Wanneer een zzp’er structureel op kantoor aanwezig is, vaste werktijden aanhoudt en instructies ontvangt over de uitvoering van het werk, is de kans groot dat de Belastingdienst dit als schijnzelfstandigheid beoordeelt. Het gaat dus altijd om de combinatie van omstandigheden, niet om één losstaand element.
Welke risico’s loopt een opdrachtgever bij schijnzelfstandigheid?
De risico’s voor opdrachtgevers zijn aanzienlijk. Bij geconstateerde schijnzelfstandigheid kan de Belastingdienst naheffingen loonheffingen opleggen met terugwerkende kracht, soms over meerdere jaren. Daar kunnen boetes bij komen als er sprake is van opzet of grove nalatigheid.
Naast de fiscale gevolgen kunnen voormalige opdrachtnemers arbeidsrechtelijke bescherming claimen, zoals loondoorbetaling bij ziekte, ontslagbescherming en vakantiegeld. Dit zijn verplichtingen die je als opdrachtgever normaal gesproken niet had voorzien en waarvoor je mogelijk financieel niet bent voorbereid.
De handhaving door de Belastingdienst is per 2025 volledig hervat, zonder het eerder geldende handhavingsmoratorium. Dat betekent dat er controles plaatsvinden en dat opdrachtgevers die hun situatie niet op orde hebben, een reële kans lopen op correcties. Reputatieschade bij opdrachtnemers en in de markt is een bijkomend risico dat niet onderschat moet worden.
Hoe beoordeel je of een arbeidsrelatie met een zzp’er schijnzelfstandigheid is?
De Belastingdienst en rechtbanken beoordelen arbeidsrelaties aan de hand van een set samenhangende criteria. Er is geen enkelvoudige toets: het gaat om het totaalplaatje van de samenwerking in de praktijk.
Relevante factoren zijn onder andere:
- Mate van gezag: geeft de opdrachtgever instructies over hoe het werk wordt uitgevoerd?
- Integratie in de organisatie: is de zzp’er een onlosmakelijk onderdeel van het vaste team en de bedrijfsvoering?
- Ondernemerschap van de opdrachtnemer: werkt de zzp’er voor meerdere opdrachtgevers, draagt hij ondernemersrisico en investeert hij in zijn eigen bedrijf?
- Vervangbaarheid: kan de opdrachtnemer zich vrijelijk laten vervangen door een ander persoon?
- Werkwijze: bepaalt de zzp’er zelf wanneer, waar en hoe hij werkt?
Het NLFI-toetsingskader en jurisprudentie, waaronder het Deliveroo-arrest van de Hoge Raad, benadrukken dat de feitelijke situatie zwaarder weegt dan contractuele bewoordingen. Een modelovereenkomst helpt, maar biedt geen garantie als de dagelijkse praktijk anders is.
Wat zijn de concrete maatregelen om schijnzelfstandigheid te voorkomen?
Schijnzelfstandigheid voorkomen vraagt om zowel goede contractafspraken als een bewuste manier van samenwerken in de dagelijkse praktijk. Papier en praktijk moeten met elkaar overeenkomen.
Praktische stappen die je als opdrachtgever kunt zetten:
- Gebruik goedgekeurde modelovereenkomsten van de Belastingdienst die aansluiten bij de feitelijke situatie.
- Definieer duidelijke projectopdrachten met een helder resultaat, in plaats van een beschrijving van werkzaamheden per uur.
- Geef geen instructies over de uitvoering: stuur op het resultaat, niet op de werkwijze.
- Sta vervangbaarheid toe: zorg dat de zzp’er zich contractueel en feitelijk kan laten vervangen.
- Beperk de duur en exclusiviteit: vermijd langdurige, exclusieve samenwerkingen waarbij de zzp’er economisch volledig afhankelijk van jou is.
- Behandel de zzp’er anders dan werknemers: geen vaste werktijden, geen bedrijfskleding, geen personeelsbijeenkomsten als die niet relevant zijn voor de opdracht.
Het gaat er uiteindelijk om dat de zelfstandigheid van de opdrachtnemer niet alleen op papier bestaat, maar ook zichtbaar is in de manier waarop jullie dagelijks samenwerken.
Wat verandert er door de Wet DBA en de nieuwe handhavingsregels voor opdrachtgevers?
De Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (DBA) verving in 2016 de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR) en verschoof de verantwoordelijkheid voor de beoordeling van de arbeidsrelatie nadrukkelijk naar zowel opdrachtgever als opdrachtnemer. Waar de VAR opdrachtgevers grotendeels vrijwaarde, biedt de Wet DBA die bescherming niet meer.
Na jaren van een informeel handhavingsmoratorium is de handhaving per 1 januari 2025 volledig hervat. Dat betekent dat de Belastingdienst actief controleert, correcties oplegt en boetes kan uitdelen. De overgangsperiode is voorbij.
Wat opdrachtgevers nu concreet moeten doen:
- Bestaande zzp-relaties kritisch doorlichten op de eerdergenoemde criteria met behulp van de zelfstandigentoets voor opdrachtgevers.
- Contracten actualiseren met goedgekeurde modelovereenkomsten waar nodig.
- De dagelijkse samenwerking aanpassen zodat die overeenkomt met een echte opdrachtrelatie.
- Bij twijfel juridisch advies inwinnen, zodat je weet waar je staat.
Afwachten is geen optie meer. De handhaving is er en opdrachtgevers die hun situatie niet hebben beoordeeld, lopen een reëel risico.
Hoe bescherm je je zzp’ers én jezelf met de juiste verzekerings- en contractafspraken?
Een professionele opdrachtrelatie vraagt om meer dan een goed contract. Als opdrachtgever laat je zien dat je de zzp’er serieus neemt als ondernemer, ook als het gaat om de risico’s die bij ondernemerschap horen, zoals ziekte en arbeidsongeschiktheid.
Een zelfstandige die ziek wordt, heeft geen werkgever die het loon doorbetaalt. Dat is een bewuste keuze voor het ondernemerschap, maar het vraagt wel om een goede voorbereiding. Een arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV) is daarin een essentieel onderdeel van een gezond ondernemersprofiel. Voor opdrachtgevers is het relevant om te weten dat een zzp’er met een goede AOV ook minder snel in financiële problemen raakt bij ziekte, wat de continuïteit van de samenwerking ten goede komt.
Een innovatieve aanpak hierbij is crowdsurance: een systeem waarbij gezonde ondernemers maandelijks doneren aan collega’s die tijdelijk niet kunnen werken door ziekte. Gedurende de eerste twee ziektejaren bestaat het inkomen volledig uit deze donaties, waarna het kan worden aangevuld met een groepsverzekering met maximale dekking voor zelfstandigen van €5.000. Dit maakt inkomenszekerheid toegankelijker en betaalbaarder voor zelfstandigen.
Zorg als opdrachtgever dat je contractafspraken de zelfstandigheid van de opdrachtnemer ondersteunen en niet ondermijnen. Behandel zzp’ers als de ondernemers die ze zijn: met eigen verantwoordelijkheid, eigen risico en eigen keuzes over hun bedrijfsvoering en verzekeringen. Dat is niet alleen goed voor de relatie; het is ook de juiste basis om schijnzelfstandigheid te voorkomen.
Wil je als zzp’er weten hoe je je inkomen beschermt bij ziekte? Bereken je AOV bij SharePeople, een innovatief platform voor zelfstandigen en ontdek wat een passende dekking voor jou betekent.
Goed om te weten
Deze informatie is algemeen en bedoeld om inzicht te geven. Wat in jouw situatie passend is, hangt af van persoonlijke omstandigheden. Dit is geen persoonlijk financieel advies.
Vlada Karpovich van corelens
miodrag ignjatovic - getty images signatures