Wat is schijnzelfstandigheid?
Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand formeel als zelfstandige werkt, maar feitelijk in een situatie zit die sterk lijkt op een dienstverband. De Belastingdienst en rechters kijken dan of er sprake is van een gezagsverhouding, een persoonlijke arbeidsplicht en een duurzame samenwerking. Dit artikel beantwoordt de meest gestelde vragen over schijnzelfstandigheid, de Wet DBA, de gevolgen en wat je als zzp’er zelf kunt doen.
Wat is schijnzelfstandigheid en waarom is het zo’n groot thema voor zzp’ers?
Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand op papier als zelfstandige werkt, maar in de praktijk functioneert als werknemer. Denk aan vaste werktijden, instructies van de opdrachtgever en langdurige inzet bij één organisatie. De arbeidsrelatie lijkt dan meer op een dienstverband dan op een echte opdrachtrelatie.
Dit thema is steeds relevanter geworden omdat het aantal zzp’ers in Nederland de afgelopen jaren flink is gegroeid. Opdrachtgevers kiezen soms bewust voor zelfstandigen om loonkosten en sociale premies te vermijden, terwijl de feitelijke werksituatie nauwelijks verschilt van die van een gewone medewerker.
De Belastingdienst heeft de handhaving van regels rondom arbeidsrelaties aangescherpt. Dat betekent dat zowel zzp’ers als opdrachtgevers meer risico lopen als de samenwerking niet duidelijk als zelfstandig te kwalificeren is. Het is dus voor beide partijen belangrijk om te begrijpen waar de grenzen liggen.
Hoe weet je of jij als zzp’er risico loopt op schijnzelfstandigheid?
Er zijn een aantal signalen waarmee de Belastingdienst en rechters beoordelen of er sprake is van schijnzelfstandigheid. De belangrijkste zijn: een gezagsverhouding (de opdrachtgever bepaalt hoe je werkt), een persoonlijke arbeidsplicht (je mag je niet laten vervangen), een lange en exclusieve samenwerking en volledige integratie in de organisatie van de opdrachtgever.
Werk je al langere tijd uitsluitend voor één opdrachtgever, volg je dagelijks aanwijzingen op over hoe en wanneer je werkt, en ben je niet aantoonbaar ondernemer? Dan is de kans groter dat de samenwerking als dienstverband wordt aangemerkt. Met een zelfstandigentoets om schijnzelfstandigheid te voorkomen kun je jouw situatie concreet in kaart brengen.
Andere risicofactoren zijn het ontbreken van een eigen klantenbestand, het ontbreken van zichtbare investeringen in je bedrijf en het niet dragen van financieel risico als opdrachten wegvallen. Hoe meer van deze kenmerken van toepassing zijn, hoe groter het risico op schijnzelfstandigheid.
Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor jou en je opdrachtgever?
Als de Belastingdienst vaststelt dat er sprake is van schijnzelfstandigheid, kunnen de gevolgen fors zijn. De opdrachtgever kan worden verplicht naheffingen loonbelasting en sociale premies te betalen over de periode waarin de samenwerking heeft plaatsgevonden. Daarbij kunnen boetes worden opgelegd.
Voor de zzp’er zelf zijn er ook arbeidsrechtelijke gevolgen mogelijk. Zo kan een rechter bepalen dat er recht bestaat op loondoorbetaling bij ziekte, vakantiegeld of zelfs ontslagbescherming. Dit klinkt voordelig, maar brengt ook onzekerheid mee over de status van je ondernemerschap.
Naast de financiële gevolgen kan er ook reputatieschade ontstaan. Opdrachtgevers die herhaaldelijk zzp’ers inzetten op een manier die als schijnzelfstandigheid wordt aangemerkt, riskeren meer controles en strengere toetsing bij toekomstige samenwerkingen.
Wat is de wet DBA en welke rol speelt die bij schijnzelfstandigheid?
De Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (Wet DBA) is in 2016 ingevoerd als opvolger van de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR). Waar de VAR de zzp’er beschermde tegen naheffingen, legt de Wet DBA de verantwoordelijkheid bij zowel de opdrachtgever als de opdrachtnemer om samen te beoordelen of de arbeidsrelatie echt zelfstandig is.
Onderdeel van de Wet DBA zijn modelovereenkomsten: vooraf goedgekeurde contracten die opdrachtgevers en zzp’ers kunnen gebruiken om aan te tonen dat hun samenwerking geen dienstverband is. Het gebruik van zo’n overeenkomst biedt zekerheid, maar alleen als de feitelijke werksituatie ook overeenkomt met wat er op papier staat.
De handhaving door de Belastingdienst is de afgelopen jaren intensiever geworden, met name in situaties waarin het risico op schijnzelfstandigheid duidelijk aanwezig is. Het is dan ook verstandig om de arbeidsrelatie regelmatig te toetsen, niet alleen op papier maar ook in de dagelijkse praktijk.
Hoe bescherm je jezelf als zzp’er tegen het risico van schijnzelfstandigheid?
De beste bescherming is aantoonbaar ondernemerschap. Dat betekent: meerdere opdrachtgevers hebben, duidelijke opdrachtovereenkomsten opstellen, een eigen werkwijze hanteren en zichtbaar investeren in je bedrijf. Hoe sterker je ondernemersprofiel, hoe kleiner het risico op herclassificatie als werknemer.
- Werk bij voorkeur voor meerdere opdrachtgevers tegelijk of achtereenvolgens.
- Leg afspraken vast in een duidelijke overeenkomst van opdracht, bij voorkeur gebaseerd op een goedgekeurde modelovereenkomst.
- Zorg dat je in de praktijk ook echt zelfstandig werkt: bepaal zelf je werktijden, methoden en planning.
- Maak gebruik van een vervangende collega als je zelf niet beschikbaar bent, als de opdracht dat toelaat.
- Houd je ondernemersactiviteiten bij, zoals offertes, facturen en zakelijke uitgaven.
Het gaat niet alleen om wat er in het contract staat, maar ook om hoe de samenwerking er in de praktijk uitziet. Beide aspecten tellen mee bij een beoordeling door de Belastingdienst of een rechter.
Wat heeft schijnzelfstandigheid te maken met jouw arbeidsongeschiktheid als zzp’er?
Als zzp’er heb je, ongeacht de discussie rondom schijnzelfstandigheid, niet automatisch recht op loondoorbetaling bij ziekte of een WIA-uitkering. Dat maakt een goede arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV) extra belangrijk. Want ook als jouw arbeidsrelatie ooit ter discussie staat, bouw je als zelfstandige geen sociale zekerheid op zoals werknemers dat doen.
Word je ziek en kun je tijdelijk niet werken, dan valt je inkomen weg. Dat geldt ook als je jarenlang voor dezelfde opdrachtgever hebt gewerkt en de samenwerking nooit als dienstverband is aangemerkt. De financiële kwetsbaarheid van zzp’ers is daarmee een apart vraagstuk, los van hoe de arbeidsrelatie juridisch wordt beoordeeld.
Een AOV biedt inkomensbescherming op het moment dat je die het hardst nodig hebt. Bij SharePeople werkt dit via een innovatief systeem van crowdsurance: gezonde ondernemers doneren maandelijks aan collega’s die tijdelijk niet kunnen werken door ziekte. Gedurende de eerste twee ziektejaren bestaat het inkomen volledig uit deze donaties, waarna het kan worden aangevuld met een groepsverzekering. De wachttijd is standaard twee maanden, en de daadwerkelijke uitbetaling vindt plaats in de derde maand.
De dekking loopt van €1.000 tot €3.000 netto per maand, met keuze voor twee jaar dekking of dekking tot aan het pensioen. Zo weet je zeker dat je financieel niet in de problemen komt als je even niet kunt werken, ongeacht hoe jouw arbeidsrelatie er juridisch uitziet.
Schijnzelfstandigheid raakt aan veel aspecten van het zzp-bestaan: van belasting en contract tot ziekte en inkomen. Zorg dat je zowel je arbeidsrelaties als je financiële zekerheid goed op orde hebt. Wil je weten wat een AOV voor jou zou betekenen? Stel je AOV samen en ontdek welke dekking bij jouw situatie past.
Goed om te weten
Deze informatie is algemeen en bedoeld om inzicht te geven. Wat in jouw situatie passend is, hangt af van persoonlijke omstandigheden. Dit is geen persoonlijk financieel advies.
